बिहान आँखा खुल्नासाथ मोबाइल खोज्नु, केही मिनेटमै सामाजिक सञ्जाल खोल्नु र राति सुत्नुअघि पनि मोबाइलमै व्यस्त हुनु आजको सामान्य दिनचर्या बन्दै गएको छ। हातमा भएको सानो मोबाइलले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर कतिपय अवस्थामा आफ्नै वरपरका मानिस र सम्बन्धलाई भने टाढा बनाउँदै लगेको छ। प्रविधिको विकाससँगै हाम्रो जीवन सहज बने पनि मोबाइलको अत्यधिक प्रयोगले समाजमा नयाँ प्रकारको निर्भरता सिर्जना गरिरहेको छ।

आज अधिकांश युवाको हातमा स्मार्टफोन छ। पढाइ, सूचना, मनोरञ्जन, समाचार, रोजगारी तथा सञ्चारका लागि मोबाइल निकै उपयोगी साधन बनेको छ। केही सेकेन्डमै संसारका विभिन्न कुनामा भएका गतिविधिबारे जानकारी पाउन सकिन्छ। अनलाइन कक्षा लिन, डिजिटल भुक्तानी गर्न र घरमै बसेर विभिन्न सेवा लिन पनि मोबाइलले सहज बनाएको छ।

तर यसको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै गम्भीर छ। आवश्यकता पूरा गर्न प्रयोग गरिनुपर्ने मोबाइल कतिपयका लागि समय बिताउने मुख्य माध्यम बनेको छ। सामाजिक सञ्जालमा लगातार स्क्रोल गर्ने, भिडियो हेर्ने, गेम खेल्ने र अरूको जीवनसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्ने बानी बढ्दै गएको छ। यसले विशेषगरी विद्यार्थी र युवाको समय व्यवस्थापन तथा सामाजिक व्यवहारमा असर पारिरहेको देखिन्छ।

पहिले परिवारका सदस्यहरू साँझपख एकै ठाउँमा बसेर दिनभरिका कुरा गर्थे। साथीभाइ भेट हुँदा प्रत्यक्ष कुराकानी हुन्थ्यो। अहिले एउटै कोठामा बसेका मानिससमेत आ–आफ्नो मोबाइलको स्क्रिनमा व्यस्त देखिन्छन्। नजिकै बसेका व्यक्तिसँग कुराकानी गर्नुभन्दा मोबाइलमा टाढाको व्यक्तिसँग च्याट गर्ने अवस्था सामान्य बन्दै गएको छ।

मोबाइलको अत्यधिक प्रयोगले पढाइमा समेत असर पार्न सक्छ। पढ्न बसेका विद्यार्थीको ध्यान पटक-पटक आउने notification, message र सामाजिक सञ्जालका सामग्रीतर्फ जाने गर्छ। केही मिनेटका लागि मोबाइल चलाउने उद्देश्यले सुरु गरेको प्रयोग घण्टौँसम्म लम्बिने गरेको पाइन्छ। परिणामस्वरूप पढाइ, निद्रा र दैनिक कामका लागि छुट्याइएको समय प्रभावित हुन्छ।

सामाजिक सम्बन्धमा पनि मोबाइलको प्रभाव देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई जोड्ने काम गरे पनि वास्तविक जीवनका सम्बन्ध कमजोर बन्न सक्ने जोखिम हुन्छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्रामलगायतका प्लेटफर्ममा धेरै मानिससँग सम्पर्क भए पनि प्रत्यक्ष भेटघाट र आत्मीय संवाद कम हुँदै जान सक्छ। भर्चुअल संसारमा सक्रिय हुँदाहुँदै वास्तविक जीवनमा एक्लोपन महसुस गर्ने अवस्था पनि सिर्जना हुन सक्छ।

यद्यपि समस्या मोबाइल आफैंमा होइन, यसको प्रयोग गर्ने तरिकामा हो। मोबाइललाई सूचना, शिक्षा, सञ्चार र सिर्जनात्मक कामका लागि प्रयोग गर्ने हो भने यसले जीवनलाई निकै सहज बनाउन सक्छ। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब मोबाइल हाम्रो आवश्यकता नभई हाम्रो नियन्त्रणभन्दा बाहिरको बानी बन्न पुग्छ।

त्यसैले मोबाइल प्रयोगमा सन्तुलन आवश्यक छ। पढाइ वा कामको समयमा अनावश्यक notification बन्द गर्ने, सुत्नुअघि मोबाइलबाट टाढा रहने, परिवारसँग प्रत्यक्ष कुराकानी गर्ने र दैनिक केही समय मोबाइलविहीन गतिविधिमा बिताउने बानी उपयोगी हुन सक्छ। विशेषगरी अभिभावक र विद्यालयले विद्यार्थीलाई मोबाइल पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुको सट्टा यसको सही र सुरक्षित प्रयोगबारे सचेत गराउन आवश्यक छ।

प्रविधिबाट टाढा भाग्नु आज सम्भव छैन, न त आवश्यक नै छ। तर प्रविधिले हाम्रो जीवन चलाउने कि हामीले प्रविधिलाई आफ्नो आवश्यकता अनुसार चलाउने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ। मोबाइल हाम्रो हातमा हुनुपर्छ, हाम्रो जीवनमाथि होइन।

अन्ततः मोबाइलले संसारलाई हाम्रो हातसम्म ल्याएको छ। अब चुनौती भनेको मोबाइलको स्क्रिनभित्र संसार खोजिरहँदा आफ्नै वरपरको वास्तविक संसारलाई नहराउनु हो। प्रविधिको सही प्रयोगले जीवन सुन्दर बनाउन सक्छ, तर त्यसका लागि स्क्रिन र वास्तविक जीवनबीचको सन्तुलन कायम राख्नैपर्छ।