शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको समग्र विकासको मूल आधार हो। समयानुसार शिक्षा प्रणालीमा सुधार र परिमार्जन गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ। पछिल्लो समय नेपालमा विद्यालयहरूमा हप्तामा दुई दिन (शनिबार र आइतबार) बिदा दिने विषयमा व्यापक बहस भइरहेको छ। कतिपयले यसलाई शैक्षिक गुणस्तर घट्ने कारणका रूपमा हेर्छन् भने अर्कोतर्फ विकसित देशहरूको अनुभवले यो धारणा पूर्णतः सही नभएको संकेत गर्छ।

नेपाल सरकारले दुई दिने बिदाको अवधारणा विभिन्न कारणहरूले अघि सारेको देखिन्छ। विशेषगरी इन्धन संकट र आर्थिक मितव्ययिता, शिक्षक तथा कर्मचारीको कार्य-जीवन सन्तुलन, र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग सामञ्जस्य कायम गर्ने उद्देश्य प्रमुख थिए। साथै, विद्यालय समयलाई प्रभावकारी बनाउने र अनावश्यक समय खर्च घटाउने नीतिगत सोच पनि यसमा जोडिएको पाइन्छ। यसले शिक्षा प्रणालीलाई समयको मात्रामा होइन, गुणस्तरमा केन्द्रित गराउने प्रयासको संकेत गर्दछ।

विश्वका धेरै विकसित देशहरू (जस्तै Finland, Canada, Australia, United Kingdom, Japan र South Korea) मा हप्तामा दुई दिन बिदा हुँदाहुँदै पनि शैक्षिक गुणस्तर अत्यन्त उच्च छ। यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने शिक्षा गुणस्तर दिनको संख्यामा होइन, सिकाइको गुणस्तर, शिक्षण पद्धति, र व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ।
यी देशहरूको सफल अभ्यास हेर्दा केही महत्वपूर्ण पक्षहरू देखिन्छन्। उदाहरणका लागि, फिनल्यान्डमा विद्यार्थी-केन्द्रित सिकाइ, न्यून गृहकार्य र शिक्षकलाई उच्च स्वायत्तता प्रदान गरिन्छ। क्यानडामा समावेशी शिक्षा र परियोजनामा आधारित सिकाइलाई प्राथमिकता दिइन्छ। अष्ट्रेलिया र बेलायतमा critical thinking र practical skills विकासमा जोड दिइन्छ। जापानमा अनुशासन, सहकार्य र विद्यालय संस्कृतिलाई महत्त्व दिइन्छ भने दक्षिण कोरियामा आत्मअध्ययन (self-study) र उच्च शैक्षिक प्रतिबद्धता प्रमुख विशेषता हुन्। यी अभ्यासहरूले स्पष्ट पार्छन् कि दुई दिने बिदा हुँदा-हुँदै पनि प्रभावकारी शिक्षण प्रणालीमार्फत उत्कृष्ट नतिजा हासिल गर्न सकिन्छ।

दुई दिन बिदा हुँदा विद्यार्थीलाई पर्याप्त विश्राम, मानसिक सन्तुलन र सिर्जनात्मक क्रियाकलापमा संलग्न हुने अवसर मिल्छ। यसले उनीहरूको सिकाइ क्षमता अझ सुदृढ बनाउँछ। तर, यसलाई प्रभावकारी बनाउन विद्यालय र शिक्षकको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि कक्षामा हुने शिक्षण प्रभावकारी, विद्यार्थी-केन्द्रित र व्यवहारिक बनाइयो भने कम समयमा पनि उच्च उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा अझै पनि परम्परागत ‘lecture-based’ शिक्षण पद्धति प्रचलित छ, जसले विद्यार्थीलाई निष्क्रिय बनाउने गर्छ। त्यसैले दुई दिन बिदाको अवधारणालाई सफल बनाउन शिक्षण विधिमा सुधार अपरिहार्य छ। समूहकार्य, छलफल, परियोजना कार्य (project work) र प्रविधिको प्रयोग जस्ता विधिहरू अपनाउन आवश्यक देखिन्छ। यसका साथै शिक्षकहरूको क्षमता अभिवृद्धि अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। नियमित तालिम, ICT को प्रयोग, र आधुनिक शिक्षण सीपले शिक्षकलाई सशक्त बनाउन सक्छ। शिक्षक सशक्त भए मात्र सिकाइ प्रभावकारी बन्न सक्छ।

दुई दिन बिदा हुँदा गृहकार्यको स्वरूप पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ। धेरै गृहकार्य दिने भन्दा अर्थपूर्ण, सिर्जनात्मक र अनुसन्धानमूलक कार्य दिनु उपयुक्त हुन्छ। यसले विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर र खोजमुखी बनाउँछ।

अर्कोतर्फ अभिभावकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। घरमा अध्ययनको वातावरण सिर्जना गर्ने, समय व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने र डिजिटल उपकरणको सन्तुलित प्रयोगमा ध्यान दिने जस्ता पक्षहरूमा अभिभावक सचेत हुन आवश्यक छ।

अन्ततः, दुई दिन बिदा आफैंमा समस्या होइन। यो त अवसर हो – शिक्षण पद्धति सुधार्ने, विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मक बनाउने र शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने। यदि सही योजना, प्रभावकारी कार्यान्वयन र समन्वय हुन सकेमा नेपालमा पनि दुई दिन बिदा हुँदाहुँदै शैक्षिक गुणस्तरलाई अझ उकास्न सकिन्छ।

यसैले, अब बहस “दुई दिन बिदा दिने कि नदिने” मा सीमित नभई “दुई दिन बिदा भएर पनि गुणस्तरीय शिक्षा कसरी दिने ?” भन्ने विषयमा केन्द्रित हुन जरुरी छ। यही सोच र प्रयासले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ।

(लेखक प्रधानाध्यापक संघ नेपाल (PAN) का सचीव हुन् ।)